وزارت علوم، تحقيقات، فن‌آوري
دانشگاه علم و هنر
دانشکده هنر و معماري
گروه صنايع‌دستي
پايان‌نامه جهت دريافت درجه‌ي کارشناسي ارشد
شناخت صنايع‌دستي به‌کار رفته در معماري‌سنتي دوره‌ي قاجار شهرستان اردکان با معرفي خانه‌ي تقديري
استاد راهنما:
نصرالله تسليمي
استاد مشاور:
علي مروتي شريف‌آبادي
پژوهش و نگارش:
صفيه مروتي شريف‌آبادي
بهمن92
تقديم
تقديم به همسر عزيزم که در سايه همياري و همدلي او به اين منظور نائل شدم، فرزندان دلبندم که لحظه‌هايي را که بايد در کنارشان مي‌بودم، تنهايشان گذاشتم، مادر و پدر صبورم که با زحمات بي‌دريغشان يار و مشوق من بودند، خواهر و برادر مهربانم که همراهان هميشگي و پشتوانه‌هاي زندگيم هستند، و به تمام کساني که در تمام مراحل تحصيل مشوق و يار و همراه من بودند و براي موفقيتم نبودم را تحمل کردند.
تشکر و سپاس
سپاس خداي را که هر چه دارم از اوست. بدون شک جايگاه و منزلت معلم، اجّل از آن است که در مقام قدرداني از زحمات بي شائبه‌ي او، با زبان قاصر و دست ناتوان، چيزي بنگاريم.
اما از آنجايي که تجليل از معلم، سپاس از انساني است که هدف و غايت آفرينش را تأمين مي‌کند و سلامت امانت‌هايي را که به دستش سپرده‌اند، تضمين؛ بر حسب وظيفه و از باب ” من لم يشکر المنعم من المخلوقين لم يشکر اللَّه عزّ و جلّ”
از پدر و مادر عزيزم اين دو معلم بزرگوارم که همواره بر کوتاهي و درشتي من، قلم عفو کشيده و کريمانه از کنار غفلت‌هايم گذشته‌اند و در تمام عرصه‌هاي زندگي يار و ياوري بي چشم داشت براي من بوده‌اند؛ از استاد با کمالات و شايسته؛ جناب آقاي دکتر نصرالله تسليمي که در کمال سعه صدر، با حسن خلق و فروتني، از هيچ کمکي در اين عرصه بر من دريغ ننمودند و زحمت راهنمايي اين رساله را بر عهده گرفتند؛ از استاد صبور و با تقوا، جناب آقاي دکتر علي مروتي، که زحمت مشاوره اين رساله را در حالي متقبل شدند که بدون مساعدت ايشان، اين پروژه به نتيجه مطلوب نمي‌رسيد؛ و از اساتيد فرزانه و دلسوز آقاي دکتر مجيدرضا مقني‌پور و آقاي دکتر نجم‌الدين؛ که زحمت داوري اين رساله را متقبل شدند؛ کمال تشکر و قدرداني را دارم؛ باشد که اين خردترين، بخشي از زحمات آنان را سپاس گويد.
از کليه کارکنان دانشگاه به ويژه از مسئول محترم کتابخانه،‌ سرکار خانم رضيه احمدي که در راستاي انجام اين پايان‌نامه و همچنين در طي مراحل تحصيل با بنده همکاري‌هاي لازم را داشتند بسيار متشکرم.
چکيده
از روزي که انسان به فکر ساخت محلي براي سکونت افتاد با توجه به اقليم منطقه‌اي که در آن، بنا را برپا مي‌کرد و فرهنگ خاص منطقه؛ تزئينات را هم در آن دخالت داد؛ از آن روز تاکنون فرهنگ و اقليم بر تزئينات بناها تأثير گذاشته است. صنايع‌دستي به کار رفته در خانه‌ي تقديري شهرستان اردکان که از عهد قاجار به جا مانده از فرهنگ و اعتقادات مردم و تعصبات ملي و مذهبي زمان و اقليم گرم و خشک و کويري منطقه، متأثر مي‌باشد. صنايع‌دستي مورد نظر در اين پژوهش شامل گره‌چيني و چلنگري است که اين روزها در ورطه‌ي منسوخ شدن مي‌باشد؛ معمار سنتي با استفاده از اين صنايع دستي در بنا به حفظ اعتقادات ديني و مذهبي و سازگاري با محيط کوشيده است. در اين تحقيق به معرفي و شناساندن هر چه بيشتر اين هنرهاي سنتي و عناصر معماري منازل مسکوني عهد قاجار با تأکيد بر خانه تقديري پرداخته و با روش توصيفي- تحليلي روش کار، ابزار، توليدات و کارکرد اين هنرها و کارکرد عناصر معماري را مورد بررسي قرار داده و ارتباط فرهنگ و اقليم با هنرهاي وابسته معماري‌سنتي را در آن جستجو کرده‌ايم.
کليد واژگان:
دوره‌ي قاجاريه، شهرستان اردکان، خانه‌ي تقديري، صنايع‌دستي، معماري‌سنتي، گره‌چيني، چلنگري
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………..1
فصل اول
کليات تحقيق
1-1 تعريف موضوع (تعريف مسأله، هدف از اجراء و کاربرد نتايج تحقيق)…………………….3
1-2 ضرورت انجام تحقيق……………………………………………………………………………………….4
1- 3 سابقه تحقيق………………………………………………………………………………………………….4
1-4 سؤالات پژوهشي……………………………………………………………………………………………..6
1-5 فرضيه…………………………………………………………………………………………………………….6
1-6 روش تحقيق……………………………………………………………………………………………………6
1-7 مراحل اجراي پروژه………………………………………………………………………………………….7
1-8 محدوديت‌هاي تحقيق……………………………………………………………………………………..7
فصل دوم
ادبيات تحقيق.
2-1نگرشي بر معماري‌سنتي ايران……………………………………………………………………………9
2-1-1 آرايه‌هاي معماري‌سنتي……………………………………………………………………………………..11
2-1-2 اصول معماري ايراني و تأثير آن بر آرايه‌هاي معماري سنتي…………………………..13
2-1-2-1 مردم‌واري………………………………………………………………………………………………13
2-1-2-2پرهيز از بيهودگي ………………………………………………………………………………………..14
2-1-2-2 نيارش………………………………………………………………………………………………….14
2-1-2-4 خودبستگي………………………………………………………………………………………………15
2-1-3 تأثير عوامل اقليمي بر معماري‌ و آرايه‌هاي معماري سنتي…………………………………………..15
2-2 درآمدي بر هنرهاي سنتي ايران……………………………………………………………………..17
2-2-1 صنايع‌دستي………………………………………………………………………………………………19
2-2-1-1 ويژگي‌هاي صنايع‌دستي ……………………………………………………………………………….19
2-2-1 -2صنايع‌دستي از لحاظ روش و تکنيک توليد فرآورده‌هاي دستي………………………………20
2-2-1-3 هنرهاي دستي چوبي ايران …………………………………………………………………………..21
2-2-2 پنجره ……………………………………………………………………………………………………..21
2-2-2-1 در – پنجره ………………………………………………………………………………………………22
2-2-2-2 پنجره ارسي .. ………………………………………………………………………………………….23
2-2-2-3 روزن ……………………………………………………………………………………………………..24
2-2-3 كاركردهاي پنجره ……………………………………………………………………………………25
2-2-3-1 تزئين بنا ………………………………………………………………………………………………25
2-2-3-2 شباک…………………………………………………………………………………………………..25
2-2-3-3 جام‌خانه………………………………………………………………………………………………..26
2-2-3-4 منظر …………………………………………………………………………………………………..26
2-2-3-5 تهويه……………………………………………………………………………………………………27
2-2-3-6 تأمين نور………………………………………………………………………………………………27
2-2-4 نقش پنجره در نماي ساختمان…………………………………………………………………………..32
2-2-5 نقش هندسه در شکل‌گيري.پنجره‌ها ………………………………………………………………….32
2-3 مصالح به کار رفته در هنر‌هاي‌سنتي وابسته به معماري سنتي………………………….33
2-3-1 چوب و دلايل کاربرد آن در گره‌چيني………………………………………………………………….33
2-3-2 شيشه‌هاي رنگي در گره‌چيني ………………………………………………………………………….34
2-3-3 رنگ در معماري…………………………………………………………………………………………….35
2-3-4 آهن در چلنگري……………………………………………………………………………………………35
2-3-4-1 آهن و چلنگري در قرآن……………………………………………………………………………….36
2-3-5 گچبري……………………………………………………………………………………………………….37
2-3-5-1 انواع طاقچه‌هاي گچي………………………………………………………………………………….38
2-3-5-2 يزدي بندي بااستفاده از گچ …………………………………………………………………………39
فصل سوم
آشنايي با دوره قاجاريه و شهرستان اردکان
3-1 معرفي موقعيت تاريخي موضوع……………………………………………………………………..41
3-1-1 سلسله قاجار…………………………………………………………………………………………………41
3-1-2 جامعه قاجاري………………………………………………………………………………………………41
3-1-3 تربيت و اخلاق عمومي…………………………………………………………………………………….43
3-1-4 هنر و معماري در دوره‌ي قاجاريه………………………………………………………………………..44
3-1-3-1 ويژگي‌هاي نقوش تزئيني هنر و معماري دوره‌ي قاجار……………………………………………49
3-2 موقعيت جغرافيايي موضوع……………………………………………………………………………53
3-2-1 معرفي استان يزد…………………………………………………………………………………………..53
3-2-1-1-اطلاعات جغرافيايي استان يزد………………………………………………………………………53
3-2-1-2-اطلاعات هواشناسي استان يزد……………………………………………………………………..53
3-2-1-3-پيدايش و قدمت تاريخي استان يزد……………………………………………………………….53
3-2-1-4-ويژگي‌هاي باستاني استان يزد………………………………………………………………………54
3-2-2-شهرستان اردکان………………………………………………………………………………………….54
3-2-2-1-وجه تسميه‌ي اردکان………………………………………………………………………………….54
3-2-2-2-اردکان در دوره‌ي قاجار ……………………………………………………………………………..55
3-2-2-3-وضعيت اقتصادي اردکان در عهد قاجار…………………………………………………………..55
3-2-2-4-معماري اردکان در عهد قاجار……………………………………………………………………….56
3-2-2-5-وضعيت اجتماعي اردکان در عهد قاجار…………………………………………………………..56
3-2-2-6-وضعيت فرهنگي اردکان در عهد قاجار……………………………………………………………56
فصل چهارم
خانه‌تقديري و تزئينات وابسته به معماري آن
4-1معرفي خانه‌ي تقديري…………………………………………………………………………………….58
4-2 معرفي هنرهاي سنتي وابسته به معماري خانه‌‌ي تقديري …………………………………61
4-2-1- طاقچه‌هاي خانه‌ي تقديري………………………………………………………………………………61
4-2-2-شمشيري‌ها ………………………………………………………………………………………………..62
4-2-3-تزيينات آجري…………………………………………………………………………………………….63
4-2-4-تزئينات بادگيرها…………………………………………………………………………………………..64
4-2-5-تزيينات سنگي…………………………………………………………………………………………….65
4-2-6-گره چيني و قواره‌بري…………………………………………………………………………………….65
4-2-7-شباک………………………………………………………………………………………………………. 67
4-2-8-چلنگري ……………………………………………………………………………………………………67
4-2-9-ابزار زني چوب……………………………………………………………………………………………..69
4-2-10- تزئينات هشتي……………………………………………………………………………………………69
4-3-صنايع‌دستي شاخص خانه تقديري………………………………………………………………..71
4-3-1-چلنگري، (آهنگري سنتي) ……………………………………………………………………………..71
4-3-1-1 چلنگري در يزد…………………………………………………………………………………………71
4-3-1-2-توليدات چلنگري ……………………………………………………………………………………..72
4-3-1-3-ابزارهاي مورد استفاده………………………………………………………………………………..73
4-3-1-4- روش کار………………………………………………………………………………………………..79
4-3-1-5-نشان‌دار کردن………………………………………………………………………………………….79
4-3-1-6-دلايل منسوخ شدن هنر چلنگري………………………………………………………………….80
4-3-1-7-فورجينگ، چلنگري صنعتي…………………………………………………………………………80
4-3-2-گره‌سازي……………………………………………………………………………………………………81
4-3-2-1-تاريخچه گره‌سازي …………………………………………………………………………………..83
4-3-2-2-ابزارهاي لازم براي ساخت گره‌چيني……………………………………………………………..84
4-3-2-3- اتصالات گره‌چيني……………………………………………………………………………………85
4-3-2-4-مراحل ساخت گره‌چيني ……………………………………………………………………………85
4-3-3-هنر قواره بري……………………………………………………………………………………………..86
4-3-3-1-ابزار و تجهيزات ……………………………………………………………………………………….87
4-3-3-2-روش کار………………………………………………………………………………………………..87
فصل پنجم
نتيجه‌گيري و پينهادها
نتيجه‌گيري…………………………………………………………………………………………………………..89
پيشنهادات…………………………………………………………………………………………………………..91
منابع و مؤاخذ………………………………………………………………………………………………………92
منبع تصاوير………………………………………………………………………………………………………..96
پيوست‌ها…………………………………………………………………………………………………………….97
فهرست تصاوير
عنوان صفحه
تصوير 2-1 روزن‌هاي بالاي پنج‌دري……………………………………………………………………….24
تصوير2-2 روزن‌هاي بالاي سه دري……………………………………………………………………….24
تصوير2-3 جام‌خانه حمام سعيدا شهرستان اردکان بازمانده از عهد قاجار………………..26
تصوير2-4 هندسه در هنر چلنگري……………………………………………………………………….33
تصوير2- 5 اجراي يزدي‌بندي ………………………………………………………………………………39
تصوير4-1 پلان‌هاي همکف، زير‌زمين و طبقه‌ي اول خانه‌ي تقديري………………………….58
تصوير 4-2 راه‌روي جنب تالار جنوبي…………………………………………………………………….62
تصوير 4-3 تالار جنوبي……………………………………………………………………………………….62
تصوير 4-4 طاقچه‌هاي اتاق پنج‌دري……………………………………………………………………..62
تصوير 4-5 و4-6 شمشيري‌هاي اطراف حياط خانه‌ي تقديري…………………………………63
تصوير 4-7 قطار بندي لبه بام خانه‌ي تقديري………………………………………………………..64
تصوير4-8 بادگير تالار ‌جنوبي………………………………………………………………………………65
تصوير4-9گره‌چيني وقواره‌بري……………………………………………………………………………..65
تصوير4-10 قواره‌بري سه‌درها و پنج‌دري‌ها…………………………………………………………….67
تصوير4-11 شباک آجري پاياب……………………………………………………………………………..67
تصوير4-12 شباک آجري زيرزمين ………………………………………………………………………67
تصوير4-13کوبه مردانه…………………………………………………………………………………………68
تصوير4-14 کوبه زنانه………………………………………………………………………………………….68
تصوير4-15 چفت در اتاق‌ها………………………………………………………………………………….69
تصوير4-16 گل ميخ در ورودي…………………………………………………………………………….69
تصوير4-17ابزار زني پائين چهارچوب درها ……………………………………………………………69
تصوير4-18 و4-19 نمايي از يزدي بندي هشتي ……………………………………………………70
تصوير 4-20 در اصلي…………………………………………………………………………………………..70
تصوير4-21چفت، گل‌ميخ و ميخِ در……………………………………………………………………….73
تصوير4-22 نمونه‌هايي از توليدات چلنگري…………………………………………………………..73
تصوير 4-23 سندان تخت……………………………………………………………………………………73
تصوير4-24 سندان دماغه……………………………………………………………………………………74
تصوير 4-25 انبر دست ……………………………………………………………………………………….74
تصوير4-26 انبردول ……………………………………………………………………………………………74
تصوير4-27 انبر لول …………………………………………………………………………………………..75
تصوير4-28و4-29 کج انبر…………………………………………………………………………………..75
تصوير4-30 انبر تيزبر گيري ………………………………………………………………………………..75
تصوير4-31 انبر سنبه گيري ………………………………………………………………………………..76
تصوير4-32 انبر جول ………………………………………………………………………………………….76
تصوير4-33 سندان تخت با تيغچه ……………………………………………………………………….76
تصوير4-34 تيزبر ……………………………………………………………………………………………….77
تصوير4-35سوهان …………………………………………………………………………………………….77
تصوير4-36 کفگير ……………………………………………………………………………………………..78
تصوير4-37 نماي کوره از روبروي ………………………………………………………………………..78
تصوير44-38 نماي پشت کوره……………………………………………………………………………..78
تصوير4-39و4-40 استادکار درحال ساخت گل ميخ ……………………………………………..78
تصوير4-41 نشان…………………………………………………………………………………………………79
مقدمه
معماري سنتي از دير باز از فرهنگ و اقليم متأثر بوده و اين در حالي است که در مناطق مختلف ايران آب و هوا متغير است و شهرستان اردکان با آب و هوايي گرم و خشک از معماري خاص اقليم اين منطقه برخوردار است و هنر‌هاي سنتي وابسته به معماري سنتي شهرستان، با تأثيري که از اين اقليم گرفته است؛ در پي فراهم آوردن شرايطي مناسب براي زندگي مطلوب‌تر است. همچنين فرهنگ هر منطقه بر معماري و هنرهاي سنتي وابسته به آن تأثير بسزايي دارد، که با تغير فرهنگ و بخصوص اعتقادات مذهبي در هر دوره، معماري و هنرهاي سنتي وابسته به آن نيز تغيرکرده و از آن تأثير مي‌پذيرد.
در فصل اول اين پژوهش به کليات تحقيق و در فصل دوم به تعريف و آشنايي با مباني نظري تحقيق پرداخته و در پي آن در فصل سوم به آشنايي با موقعيت تاريخي موضوع که دوره‌ي قاجار است و به دليل اين‌که دوره‌اي اسلامي است و تا عصر حاضر فاصله‌ي چندان طولاني ندارد و همچنين از اين دوره خانه‌هاي زيادي در شهرستان اردکان به جا مانده است براي بررسي در اين پژوهش انتخاب گرديد .
در همين فصل در ادامه به موقعيت جغرافيايي موضوع که شهرستان اردکان مي‌باشد پرداخته و موقعيت اردکان در عهد قاجار مورد بررسي قرار مي‌گيرد.
شهرستان اردکان در استان يزد واقع شده، در تزئينات وابسته به معماري عهد قاجار گره‌چيني‌ها و قواره‌بري‌هايي با چوب انجام شده و با شيشه‌هاي رنگي مزين شده است. تا ميزان عبور نور را به داخل بنا کنترل نمايد و ديد را کنترل نمايد بدين صورت که ناظر از بيرون داخل حريم بنا را نمي‌تواند ببيند و اين در صورتي است که افراد خانه بر کل خانه اشراف کامل داشتند و به خاطر وجود در- پنجره‌ها حتي مي‌توانند به حالت نشسته نيز کل خانه را کنترل کنند. چلنگري يکي ديگر از اين هنرها است که در اين منطقه و در رديف هنرهاي وابسته به معماري شاهد آن هستيم. اين هنرها در خانه تقديري که يکي از منازل شاخص بازمانده از اين عهد است قابل مشاهده مي‌باشد که در فصل چهارم با تأکيد بر خانه تقديري به معرفي کامل اين تزئينات پرداخته شده است.

فصل اول
کليات تحقيق
1-1 تعريف موضوع (تعريف مسأله، هدف از اجراء و کاربرد نتايج تحقيق)
معماري و تزيينات از دير باز باهم پيوندي ديرينه داشتند و معماري خانه‌هاي عهد قاجار شهرستان اردکان، که خانه‌ي تقديري شاخص‌ترين آن‌هاست؛ از اين امر مستثني نبوده و به وضوح تأثير اقليم بر تزئينات وابسته به معماري سنتي آن را شاهد هستيم. معماري شهرستان اردکان يزد با شرايط اقليمي گرم و خشک داراي عناصر و فضاهايي است که ساکنين، براي سازگاري خود با اقليم گرم و کويري آن ايجاد کرده‌اند.
چلنگري شاخه‌اي از اين هنر‌هاي سنتي است؛ که هنرمند صنعت‌گر با زدن ضربات چکش بر آهن تافته، محصولاتي مانند کوبه، چفت، پا چفت، حلقه‌هاي ريز و… را توليد مي‌کند؛ که درفرم و نقوش آن‌ها تأثيرات فرهنگ قجري به وضوح مشاهده مي‌شود.
گروهي ديگر از اين تزئينات که شامل گره‌چيني، شيشه‌بري و قواره‌بري مي‌باشد و محل اجراي آن‌ها پنج دري‌ها، پنجره‌ها و نورگيرهاي بالاي آن‌ها است. معماران سنتي با استفاده از اين هنرها قدرت نور (و سايه) را در اختيار مي‌گرفتند. بخصوص به اين موضوع توجه داشتند که فضاهاي کوچک را طوري روشن کنند که نور زياد، به‌ويژه در محيط‌هاي گرم سبب بالا رفتن دماي محيط نشود؛ استفاده از شيشه‌هاي کوچک رنگي و چوب، با تزيينات خاص خود به عنوان مصالح ساختماني در معماري قاجاريه اين شهرستان، نشانه‌ي توجه معماران سنتي اين دوره به شرايط اقليمي است. با توجه به اصل پرهيز از بيهودگي در سبک معماري ايراني؛ همه‌ي اين هنرها داراي کاربرد‌هايي هستند و تنها به صرف تزئينات اجرا نشده‌اند.
فرهنگ دوره قاجاريه بر انتخاب و اجراي تزيينات وابسته به معماري سنتي اين دوره از تاريخ، تأثير فراوان داشت که در صنايع دستي وابسته به معماري باز مانده از اين دوره به خوبي مشاهده مي‌شود. اين تأثير در چلنگري، در شکل کوبه‌ها و در گره‌چيني در شيشه‌هاي رنگي و در پنجره‌هاي بلندي که حتي به حالت نشسته هم مي‌توان محيط خانه را کنترل کرد، خود را نشان داده است.
در اين پژوهش سعي بر شناخت و بررسي تأثير اقليم منطقه و فرهنگ جامعه‌ي قجري بر تزئينات وابسته به معماري دوره قاجاريه شهرستان اردکان با تأکيد بر خانه‌ي تقديري مي‌باشد و در پايان اين پژوهش به روش ساخت و اجراي صنايع‌دستي مذکور اشاره مي‌شود. اميد است با آشنا شدن هرچه بيشتر علاقه‌مندان به هنرهاي سنتي، گامي در حفظ و احياي اين هنرها برداشته شود.
1-2- ضرورت انجام تحقيق
ضرورت زير سبب شد تا در پي بررسي‌هاي انجام شده، اين پژوهش به انجام رسد:
با توجه به شهرنشيني و مدرنيته شدن اکثريت مردم اين روزها کم‌تر شاهد تلفيق صنايع‌دستي با معماري هستيم و شاخه‌هايي از صنايع‌دستي که زينت‌بخش معماري سنتي بوده است، امروزه در حال منسوخ شدن مي‌باشد و اين در صورتي است که فرهنگ اسلامي هنوز در ميان مردم جايگاه خود را حفظ کرده است.
1-3 سابقه تحقيق
در پي بررسي‌هاي انجام شده در زمينه‌ي موضوع تحقيق، کتاب، مقاله و پايان‌نامه‌هايي موجود است که درباره‌ي اين مقوله به بحث و بررسي نشسته‌اند. در اين‌جا چند نمونه از اين پژوهش‌ها معرفي شده است.
در زمينه مصنوعات چوبي ايران ، در مقاله‌اي به قلم مجيد ساريخاني که در مجله‌ي شماره‌ي 55 ماه هنر با عنوان “شيوه‌ي ساخت مصنوعات چوبي ايران در دوران اسلامي” به چاپ رسيده است درمورد در-پنجره‌هاي شيشه‌داري که به صورت مشبک در دوره‌ي قاجار ساخته مي‌شد مي‌خوانيم؛ ولي به معرفي انواع آن نپرداخته و اشاره‌اي به طرز ساخت و کارکرد آن در ساختمان و رابطه‌ي آن با فرهنگ آن دوره نکرده است.
دکتر محمد خزايي و دکتر قباد کيامهر در مقاله‌اي باعنوان “مفاهيم و بيان عددي در گره چيني دوره‌ي صفويه” به بررسي گره‌چيني ايراني از اين ديدگاه مي‌پردازند (ماه هنر، فروردين و ارديبهشت 1385).
در مقاله‌اي با عنوان “ارسي در معماري سنتي” از آسيه شفيع‌پور به معرفي ارسي‌ها پرداخته و از گره چيني و کاربرد و عملکرد آن صحبت مي‌کند.
معصومه تهراني در مقاله‌ي خود با عنوان “معرفي نورگيرهاي گره‌چيني در معماري سنتي” به معرفي انواع و کارکرد پنجره‌ها به صورت کلي مي‌پردازد و پنجره‌ها را از لحاظ نوع اقليم و فرهنگ بررسي نکرده است و فقط به صورت کلي به معرفي پنجره‌ها مي‌پردازد (رشد آموزش هنر، دوره‌ي پنجم/ شماره‌ي1،1386).
“بررسي تطبيقي ارزش‌هاي ويژه گره چيني به كار رفته در خانه‌هاي قاجار تهران و صفويه اصفهان” عنوان پايان‌نامه‌ي کارشناسي ارشد ياسر قاسمي که در سال 1387 و با موضوع هنر- صنايع‌دستي مي‌باشد. در اين پژوهش به شناخت ويژگي‌ها و ارزش‌هاي بصري، كمي و كيفي آثار گره پرداخته است.
پايان‌نامه‌ي کارشناسي ارشد دانشجو :آرزو خانپور با عنوان “مطالعه تاثير واردات شيشه بر توليدات شيشه دوران قاجار” در سال 1390 به انتشار رسيده است که موضوع آن هنر؛ واردات شيشه است و اين پژوهش به بررسي شيشه‌هاي وارداتي و توليد داخلي، به اين هدف که چرا تلاش‌هاي ايران براي تبديل کارگاه‌هاي شيشه‌گري سنتي به کارخانه‌هاي صنعتي ناموفق بوده است؛ مي‌پردازد.
در تحقيقات انجام شده در زمينه چلنگري، مريم کيان در مقاله‌اي با عنوان “چلنگري در هنرهاي سنتي” در کتاب ماه هنر خرداد و تير 1381 درباره‌ي چيلان و چلنگري توضيح داده است. مريم کيان در اين نوشتار به شرح توليدات چلنگري و عملکرد آن ها پرداخته و در مورد عملکرد و ابزار و ادوات کار چلنگر توضيحي نداده است.
همچنين دانشجو سميه خسروي، پايان نامه‌ي کارشناسي ارشدي با عنوان “تحليل مردم شناختي صنايع دستي چکشي شهرستان بروجرد (ورشوکاري، آهنگري، چلنگري)” را در سال 1387 ارائه نموده است که موضوع علوم انساني-مردم شناسي دارد و به معرفي صنايع دستي چکشي شهرستان بروجرد، شامل ورشوسازي، آهنگري و چلنگري مي‌پردازد.
در زمينه تزئينات معماري نيز موارد زير به دست آمد.”مروري بر تزيينات معماري مسکوني ايران (قاجار و اوايل پهلوي)” عنوان پايان‌نامه‌اي با موضوع هنر تزيينات معماري مسکوني از دانشجو : مهناز صفي صمغ آبادي است که همان‌طور که از عنوان آن بر‌ مي‌آيد به معرفي تزيينات معماري مسکوني ايران در ادوار قاجار و اوايل پهلوي مي‌پردازد.
مجتبي يزدان پناه در پايان نامه‌اي با موضوع هنر- پژوهش و توسعه (هنر) و عنوان “بررسي تزئينات در معماري با نگاهي به كاشي‌هاي هفت رنگ تصويري در كرمان” به بررسي كاشي‌هاي هفت رنگ تصويري كه از اواخر دوران صفويه بر بناهاي ايراني نصب شده، و پيوند نقاشي ايراني؛ خصوصا نقاشي قهوه خانه‌اي با اين هنر اصيل ايراني مي‌پردازد.
با توجه به تحقيقات انجام شده در مورد معماري سنتي و هنرهاي وابسته به آن، اين نتيجه حاصل شد که در مورد تأثير فرهنگ و اقليم بر هنرها و معماري سنتي دوره‌ي قاجار در شهرستان اردکان که يکي از شهرستان‌هاي مهم استان يزد است و در ناحيه گرم و خشک و کويري واقع شده است پژوهشي انجام نشده است.
1-4 سؤالات پژوهشي
در اين قسمت سؤالاتي که اين پژوهش در پي پاسخ آن‌ها است چنين مطرح مي‌شود:
* آيا اعتقاد ديني مردم در عهد قاجار بر صنايع‌دستي به کار رفته درمعماري سنتي تأثير گذاشته است؟
* آيا اقليم منطقه بر انتخاب صنايع‌دستي به کار رفته در معماري سنتي مؤثر بوده است؟
* آيا صنايع‌دستي دوره قاجاريه بر معماري سنتي شهرستان اردکان تأثير داشته است؟
1-5 فرضيه
فرضيه‌هايي که در اين پژوهش مورد نظر است به شرح زير مي‌باشد:
* اعتقادات ديني عهد قاجار بر صنايع‌دستي به کار رفته درمعماري سنتي تأثير گذاشته است.
* اقليم منطقه بر انتخاب صنايع‌دستي به کار رفته در معماري سنتي مؤثر بوده است.
* صنايع‌دستي دوره قاجاريه بر معماري سنتي شهرستان اردکان تأثير داشته است.
1-6 روش تحقيق
شيوه‌ي نگرش اين تحقيق، توصيفي- تحليلي است و رويکردي تاريخي دارد.
اين تحقيق ابتدا به بررسي مباني نظري موضوع پرداخته و سپس موقعيت جغرافيايي و تاريخي آن را معرفي و بررسي مي‌کند و در انتها با تصويرسازي هنرهاي سنتي مورد استفاده در معماري سنتي عهد قاجار، با تأکيد بر صنايع‌دستي خانه‌ي تقديري به تشريح و تبيين شيوه‌هاي عمل‌کرد و دلايل استفاده از اين هنرها مي‌پردازد و به معرفي ابزار، شيوه‌ي ساخت و توليدات اين هنر‌ها پرداخته و ارتباط اين هنرها را با فرهنگ و اقليم منطقه بررسي مي‌نمايد.
1-7 مراحل اجراي پروژه
طي مراحل زير اين پروژه اجرا شده است.
* بازديد و عکاسي از محل مورد پژوهش جهت آشنايي بيشتر.
* گردآوري مطالب و مطالعه‌ درباره‌ي صنايع‌دستي به کار رفته در معماري سنتي
* مطالعه و بررسي عوامل فرهنگي دوره‌ي مورد نظر که بر معماري سنتي تأثير گذار بوده است
* مصاحبه با افراد خبره در زمينه‌ي صنايع‌دستي به کار رفته در معماري سنتي
* بازديد مجدد و بررسي معلومات حاصل، در مکان تحقيق.
1-8 محدوديت‌هاي تحقيق
در راستاي انجام اين تحقيق به دليل کم بود منابع کتابخانه‌اي، در رابطه با صنايع‌دستي وابسته به معماري بناهاي قاجار شهرستان اردکان و همچنين بالا بودن سن افراد انگشت شماري که امروزه به اين هنرها اشتغال دارند؛ محدوديت‌هايي در مسير اين تحقيق به وجود آمد. همچنين سند مکتوبي از موزه يا کتابخانه‌هاي عمومي نيز به دست نيامد.
استاد رضا غفوري که در اين پژوهش از راهنمايي ايشان بسيار استفاده شده امروز ديگر در قيد حيات نيستند و در حال حاضر تنها يک نفر در سطح اين شهرستان به هنر- صنعت چلنگري مشغول است.که براي تکميل پژوهش از اين استاد کار هم مصاحبه به عمل آمد.

فصل دوم
ادبيات تحقيق

2-1 نگرشي بر معماري سنتي ايران
قبل از هرچيز براي پرداختن به تزئينات وابسته به معماري بايد مختصري به پيشينه‌ي معماري، در ايران بپردازيم و در ادامه معماري اسلامي را در کنار معماري سنتي معرفي کنيم.
معماري ايراني سابقه‌اي 7000ساله دارد که در خارج از مرزهاي ايران نيز مي‌توان آن را ديد. اين معماري از خانه‌هاي ساده گرفته تا بناهاي عظيم را شامل مي‌شود. اين بناها داراي مفهوم و مصارف ديني هستند. به نور اهميت داده شده و عشق به زيبايي در کوچکترين اثر به چشم مي‌خورد و زيبايي در نظر ايرانيان به الوهيت بر مي‌گردد (نيلفروشان، 12:1386).
بناهاي تاريخي معماري ايراني از همان ابتدا متأثر از مذهب بوده‌اند. ايران باستان در قلب آسيا جاي داشت. چين در شرق، هند در جنوب و کلده، بابل، آشور و مصر در غرب، و يونان در شمال غربي ايران قرار داشتند. به گفته‌ي پوپ ايران عناصر معماري کشورهاي پيش گفته را در هم مي‌آميخت؛ ولي ويژگي‌هاي خاص خود را نيز نگه مي‌داشت (کاتب،54:1384).
شيوه‌هاي معماري ايراني قبل از اسلام شامل شيوه‌هاي پارسي، پارتي و بعد از اسلام شامل شيوه‌هاي خراساني، رازي، آذري و اصفهاني مي‌باشد (نيلفروشان، 12:1386).
در گستره‌ي هنرهاي سنتي ايران، معماري جايگاه ويژه‌اي دارد، هر چند هنرهاي گوناگون ايراني، از معماري تا موسيقي و از شعر تا سينما، ظاهري متمايز از هم دارند، ولي داراي وجه مشترک و قدر جامعي در بيان هنرمندان ايراني محسوب مي‌شوند. همه‌ي هنرمنداني که با زبان و بيان خاص خود به عرصه‌ي هنر پاي مي‌نهند، علي‌رغم تفاوت‌هاي ظاهري، در اصول و مباني، سعي دارند از هنر حقيقي، ازلي و ابدي دفاع کنند. اين شيوه‌ي بياني، به هنر ديني نيز تعبير يافته است، چرا که دين از جهتي ايمان به غيب است، بنابراين هنرمند بدون داشتن ايمان و اعتقاد، نمي‌تواند از پيرايه‌هاي ظاهري اطراف خود چشم بپوشد و از ظاهر به باطن پنهان بپيوندد. از اين روي، يک معمار سنتي ايراني، در قالب نقوش، رسمي‌بندي‌ها و کژچيني‌ها پويايي تاريخ را رقم مي‌زند (مهرپويا،2:1386).
مي‌توان در تمامي ادوار و جميع اماکن جهان اسلام “معماري پنهان” را مشاهده کرد يعني معماري‌اي که واقعاً وجود دارد، البته نه در زماني که به ظاهر بنا نگريسته ‌مي‌شود و يا نمادي که براي همه و از تمام جوانب قابل رؤيت است؛ بلکه اين معماري زماني حس مي‌شود که از درون و با رخنه‌ بدان و تجربه‌ي آن از نزديک، مشاهده مي‌شود(گروپه،9:1379).
اين عدم توجه به ظاهر بنا حتي در بناهاي سترگي همچون مسجد جامع که بناهاي فرعي ديگر (مانند بازار) آن را فرو پوشانده‌اند، بيشتر چشم‌گير است “پوشيدگي” بناهاي عمده با فقدان کامل علائم ظاهري همچون شکل، اندازه، کارکرد و يا مفهوم بنا همراه شده است. حتي اگر بنايي داراي نماي قابل رأيت و درگاه اصلي باشد، باز اين ويژگي‌ها چيزي از بنايي که در آن سوي آن نهفته است، را ارائه نمي‌دهد. به عبارت ديگر کمتر بنايي را مي‌توان يافت که اشاره‌اي به سازمان‌بندي دروني و يا هدف اصلي بنا داشته باشد و کمتر بناي اسلامي را مي‌توان پيدا کرد که ظاهر و بيرون آن خصوصيات دروني آن را بر ملا و قابل فهم سازد (گروپه،10:1379).خانه‌هاي عهد قاجار نيز داراي اين خصيصه مي‌باشند.
معماري اسلامي عموما ويژگي‌هاي اصلي خود را در آن سوي ظاهر نامرئي پنهان کرده است. اين معماري، اشکال خود را به‌سادگي حتي بر طبق نيازهاي کارکردي تغيير نمي‌دهد، بلکه تا حدودي کارکردهايي از اشکال پيش پنداشته را اقتباس مي‌کند که اساسا در بر دارنده‌ي فضاهاي داخلي است. عمارت اسلامي بجز، مقبره، آرامگاه و ساير بناهاي گنبدي نشان دهنده‌ي کيفيت جهت‌نما و يا محوري نيستند. برعکس، جهت طبيعي و واقعي يک عمارت، اگر واقعا داشته باشد اغلب با جهت کارکردي آن متفاوت است(همان).
عدم اشاره به جهت نما و يا تمرکز در طراحي معماري اسلامي در تمامي ازمنه و در بيشتر بخش‌هاي جهان اسلام ظاهر شده است؛ اين نکته حتي در فقدان تعادل بين بخش‌هاي مختلف مجتمع‌هاي ساختماني ديده مي‌شود؛ در معماري اسلامي اصولا بناي اصلي و متمرکزي وجود ندارد از اين‌رو افزايش چيزي به پلان اصلي، هرگز قاعده‌ي حاکم بر کل مجتمع و بخش‌هاي مختلف آن را به هم نمي‌زند (گروپه،11:1379).
تداوم، تعادل، تناسب، تأکيد و تنوع معماري ايراني کم نظير است عوامل سازمان‌بندي از خط و فرم گرفته تا بافت و فضا و حتي رنگ در اين معماري پيرو قواعد خود، قابل مطالعه‌ي فراوان است (مهرپويا،1386،:2).
يکي از مسائل مهم در شناخت معماري سنتي ايران انقطاع فرهنگ معماري سنتي و پيدايش گونه‌هايي از فضاهاي جديد معماري شهري است که غالبا با فضاهاي سنتي کاملا متفاوت هستند، چون‌که بسياري از معماران بيش از هر چيز به پديده‌هاي شکلي و بصري انديشيده‌اند و بسياري از مسائل، مباحث و نکات فرهنگي، تاريخي و اجتماعي را به اندازه‌ي کافي مورد توجه قرار نداده اند (لقايي،1392).
معماري سنتي قبل از پيدايش تکنولوژي و مصالح جديد ساختماني در تمام نقاط کشور و به هر شکل و به هر کيفيت نوع معماري افقي و باهويت بشمار مي‌رفت که در طي ساليان دراز و قرن‌هاي متمادي مصالح و شيوه‌هاي فني ويژه خود را داشت. اين نوع ساخت و ساز بومي بسيار به جا مي‌نمود و به موقع و کاملا ارزنده و منطقي و گاه نيز بس شکوهمند بود و هنوز هم به عنوان يک معماري شريف و برخوردار از مقياس انساني داراي همان ارزش و اعتبار است. تحليل معماري ايراني نشان مي‌دهد که به رغم کثرت و تنوع و پيچيدگي بناها، اصول و مفاهيم و الگوهايي در طول زمان به گونه‌هاي مختلف در اين معماري به کار گرفته شده‌اند. افزون بر آن اين نتيجه به دست آمده که تکامل معماري ايران بيشتر بر تعالي اصولي و مفاهيم و الگوهاي جديد در جريان نوعي فعاليت هوشمندانه و ماهرانه معماري استوار بوده است. با پذيرش اين امر، مي‌توان در معماري امروز ايران نيز به همان اصول و مفاهيم و الگوها پرداخت و آن‌ها را در جريان يک فعاليت خلاق تکامل بخشيد و به پيش برد (همان).
در اين پژوهش سبک معماري قرن ?? و ?? مورد نظر است. گرايش معماري اين دوره را به سبک معماري غربي مي‌دانند. اين گرايش البته در دوره صفويه، زنديه و افشاريه آغاز شده بود. اما در اين دوره شدت بيشتري يافت. با اين حال بناهاي معماري زيادي هم در اين دوره بنا شد که از آن جمله مي‌توانيم به کاخ گلستان، مدرسه آقابزرگ، مسجد و مدرسه‌ي سپهسالار، تکيه دولت، دارالفنون، بازار تهران، نگارستان، قصر فيروزه، قصر دوشان تپه و مسجد سلطاني اشاره کرد. از ديگر آثار معروف اين دوره مي‌توان به خانه‌ي طباطبايي و خانه‌ي بروجردي ساخته‌ي علي مريم کاشاني اشاره کرد(ذکرگو،190:1381).
2-1-1 آرايه‌هاي معماري سنتي
در دوره‌هاي مختلف اين آرايه‌ها و تزئينات را معماران گوناگوني مي‌ساختند که هريک به حوزه‌ي جغرافيايي، قومي، اقتصادي، اجتماعي و مذهبي خاصي تعلق داشتند و بنابراين سبک‌ها و تصويرهاي گونه گوني در آن‌ها به کار رفته است. با اين حال مي‌توان همه‌ي آن‌ها را در چهارچوبي مشترک قرار داد، و در عين حال، هر دوره‌اي را از دوره‌ي ديگر متمايز کرد. از آرايه‌ها در معماري ايراني- اسلامي، نه‌تنها براي جلوه بخشيدن به نماي خارجي و داخلي ساختمان استفاده مي‌شد، بلکه پاسخي بود براي بر آوردن نيازهاي معنوي(کاتب،54:1384).
آرايه‌هاي داخلي معماري، شامل کنده‌کاري، نقاشي، حجاري، گچ‌کاري، آئينه‌کاري و به‌کارگيري آجر لعابي مي‌باشد. اين هنرها و مهارت‌ها بازتابي از سنت‌هاي باستاني هستند، به‌ويژه آن‌هايي که از باورهاي ديني سرچشمه مي‌گيرند(همان).
سطوح تزئيني در معماري اسلامي داراي واقعيت طبيعي و در عين حال جلوه‌ي بصري است و اين در جاي خود بي‌همتاست و بدان‌ها اهميتي هم سنگ اهميت قوالب و اشکال معماري بخشيده است(گروپه،161:1379).
هنرهاي سنتي همواره از رهگذر استفاده از آرايه‌ها و تزئينات، عناصر طبيعي را در خود وارد کرده‌اند و در پي آن هستند تا مکان‌هاي مادي را با روح معنوي بياميزند؛ براي همين هرگز به مکان و زمان خاصي محدود نيستند. دو هزار سال پيش از ميلاد، زيگورات‌ها پل ارتباطي ميان آسمان و زمين بودند؛ مدت‌ها بعد مسجد اين نقش را بر عهده گرفت. تزئين خانه هم با همين هدف انجام مي‌شد و اين باور را مي‌پروراند که خانه نمادي از آسمان در زمين است و حياط نيز مرکز آن است(کاتب، 56:1384).
دگرگوني باورهاي مذهبي بر چگونگي استفاده از آرايه‌ها در معماري ايراني تأثير عميقي برجاي گذاشت، اما سنت‌ها و اصول اساسي آن- همان نگاه درون‌گرايانه- همچنان ثابت مانده است. با ورود اسلام، ايران، باورها و کيهان‌شناسي خود را تغير داد.
پيوند بين معماري و آرايه‌ها را به دو گونه مي‌توان توصيف کرد:
1- معماران سنتي از همان ابتدا نوع تزئينات و آرايه‌هاي ساختمان را تعين مي‌کردند. در نتيجه تناسب و اندازه- چه داخلي و چه خارجي- کاملا معلوم بود، و به اين ترتيب اجرا و غني سازي آرايه‌ها به آساني انجام مي‌شد. ساختمان‌هاي سنتي دوره‌ي قاجار نمونه‌هايي عالي از اين پيوند نزديک بين معماري و تزئينات هستند. به عنوان مثال، مقرنس‌کاري، گچ‌کاري و آئينه‌کاري در بسياري از ساختمان‌هاي اين دوره بسيار استفاده شده است.
2- کاربرد ظريف و ماهرانه‌ي آرايه‌ها و تزئينات مي‌توانند القا کننده‌ي جنبه‌هاي روحاني و معنوي در درون ساختمان باشد. اين کار با در آميختن آن‌ها با معماري ممکن مي‌شود؛ به گونه‌اي که اتاق‌ها در بردارنده‌ي حس معنوي غني‌تري در مقايسه با طرح اوليه مي‌شوند(همان).
2-1-2 اصول معماري ايراني و تأثير آن بر آرايه‌هاي معماري سنتي
آرايه‌هاي معماري سنتي از معماري سنتي تأثير بسزايي گرفته‌اند که در اين‌جا چند اصل معماري ايراني که آرايه‌ها از آن‌ متأثرند معرفي شده است.
هنر و معماري ايراني از دير باز داراي چند اصل بوده که به خوبي در نمونه‌هاي اين هنر نمايان شده است. اين اصول عبارتند از: مردم‌واري، پرهيز از بيهودگي، نيارش، خود‌بستگي و درون‌گرايي(پيرنيا،100:1387).
2-1-2-1 مردم‌واري
مردم‌واري به معني رعايت تناسب ميان اندام‌هاي ساختماني با اندام‌هاي انسان و توجه به نياز‌هاي او در ساختمان‌‌سازي است. معماري هميشه و همه‌جا هنري وابسته به زندگي بوده و در ايران بيش از هرجاي ديگر. چنان‌که آرايش معماري نيز همواره به دست زندگي بوده و در هر زمان روش زندگي بوده که برنامه کار معماري را پي ريخته است. در اندام (فضا)هاي ساختمان و اجزاي آن چنين نمايان مي‌شود که براي نمونه اتاق سه‌دري که بيشتر براي خوابيدن به کار مي‌رود، به اندازه‌اي که نياز يک خانواده را برآورده کند. اجزايي چون در و پنجره، تاقچه، رف و نيز پستويي که براي انبار رخت‌خواب به‌کار مي‌رفته است؛ نيز اندازه‌هايي مناسب داشتند.
معمار ايراني بلنداي درگاه را به اندازه‌ي بلنداي مردم مي‌گرفته و پنجره و نورگير را چنان تزئين مي‌کرده که نور خورشيد و پرتوي ماه به اندازه‌ي دلخواه درون بنا را روشن کند. پهناي اتاق خواب به اندازه‌ي يک بستر بوده و بلنداي تاقچه و رف به اندازه‌اي است که نشسته و ايستاده به آساني در دسترس باشد. روزن بالاي پنجره يا گل‌جام معمولا داراي شيشه‌هاي رنگي به رنگ‌هاي زرد ليموئي و آبي بوده که اين شيشه‌ها را از غرابه‌هاي شکسته به دست مي‌آوردند. براي جلوگيري از ورود گرما به درون بنا، از ارسي بهره مي‌بردند. يا ديوار و سقف را دو پوسته مي‌ساختند تا لايه عايق جلوگير گرما باشد.
اگر خواب‌گاه ايراني اندازه‌اي کوچک و در خور گسترش يک يا دو بستر را داشته در برابرش داراي تالار و سفره‌خانه‌اي با شکوه و پهناور بوده است. اگر خوابگاه کوچک بوده از آن صاحب‌خانه بوده و شايسته نبوده تا بيگانه‌اي به آن وارد شود، اما تالار بايد شايسته‌ي پذيرايي از مهمان گرامي باشد(پيرنيا،106:1387).
2-1-2-2پرهيز از بيهودگي
در معماري ايران تلاش مي‌شده تا کار بيهوده در ساختمان‌سازي نکنند و از اصراف پرهيز مي‌کردند. اين اصل هم پيش از اسلام و هم پس از آن مراعات مي‌شده است در قران کريم آمده “مؤمنان، آنان که از بيهودگي رويگردان هستند”.
اگر در کشورهاي ديگر، هنرهاي وابسته به معماري مانند نگارگري (نقاشي)، سنگ‌تراشي، پيرايه به شمار مي‌آمده، در کشور ما هرگز چنين نبوده است.
گره‌سازي با گچ، کاشي، خشت و آجر و به گفته‌ي خود معماران، “آمود که، آرايشي را که پس از پايان کار ساختمان بر آن بيافزايند؛ مانند تزيين الحاقي، نما‌سازي سنگي، آجري، کاشي‌کاري گچ‌بري را گويند” و اندود، بيشتر بخشي از کار بنيادي ساختمان است. اگر نياز باشد در زير پوشش سقف، عايقي در برابر گرما و سرما ساخته مي‌شود يا بلنداي بنا که ناگزير پر و پيمون است و نمي‌تواند به دلخواه معمار کوتاه‌تر شود، تنها با افزودن کاربندي مي‌توان آن را کوتاه‌تر و “به اندام” و مردم‌وار کرد. اگر ارسي و روزن با چوب يا گچ و شيشه‌هاي رنگين و خرد، گره‌سازي مي‌شود. تنها براي زيبايي نيست وانگهي بايد دانست که واژه‌ي زيبا به معناي “زيبنده بودن” و تناسب داشتن است نه قشنگي و جمال.
در زيگورات چغازنبيل از 1250 سال پيش از ميلاد، مي‌توان کاربرد کاشي را ديد در اين ساختمان، ازاره‌ي (قسمت پايين ديوار) ديوارها را با کاشي آبي آرايش ‌کرده‌اند. چون هنگام رفت و آمد مردم برخورد پاي ديوار بيشتر بوده است، و چون خشت در برابر باران آسيب مي‌ديده، نماي ساختمان را با آجر پوشانده‌اند. معماران ايراني در جاهايي که مردم در آن بر زمين مي‌نشستند و به ديوار تکيه مي‌زدند (چون در گذشته مردم در جاي سرپوشيده روي صندلي نمي‌نشستند و به جاي آن از “نهالي” بهره مي‌بردند که زير آن تشکي با چار بالش بود.)، براي افزايش پايداري از راه ديوار،‌ آن را با اندودي از گچ که با کتيرا آميخته شده بود تا بلندي يک گز (هر گز برابر 106.66 سانتي‌متر است)؛ اندود مي‌کردند که رويه‌اي سخت به دست مي‌آمد، به گونه‌اي که خراشيدن آن دشوار بود. ازاره‌ي بيروني ساختمان را هم بيشتر با سنگ کار مي‌کردند(پيرنيا،107:1387).
2-1-2-3 نيارش
واژه‌ي “نيارش” در معماري گذشته ايران بسيار به کار مي‌رفته است. نيارش به دانش ايستايي، فن ساختمان و مصالح شناسي گفته مي‌شده است. معماران گذشته به نيارش ساختمان بسيار توجه مي‌کردند و آن را از زيبايي جدا نمي‌دانستند. آن‌ها به تجربه، به اندازه‌هايي براي پوشش‌ها و دهانه‌ها و جرزها دست يافته بودند که همه بر پايه‌ي نيارش به دست آمده بود. پيمون‌”اندازه‌هاي خرد و يکساني بود که در هر جا در خور نيازي که بدان بود به کار گرفته مي‌شد پيروي از پيمون هر گونه نگراني معمار را درباره‌ي نا استواري يا نا‌ زيبايي ساختمان از ميان مي‌برده، چنان که يک گِل‌کار نه چندان چيره دست در روستائي دور افتاده مي‌توانست با به کار بردن آن، پوشش گنبدي را به همان گونه انجام مي‌دهد که معمار کار آزموده و استاد پايتخت.
معماران همراه با بهره‌گيري از پيمون و تکرار آن در اندازه‌ها و اندام‌ها، ساختمان‌ها را بسيار دگرگون از کار در مي‌آورند. هيچ دو ساختماني يکسان از کار در نمي‌آمد و هر يک ويژگي خود را داشت، گرچه از يک پيمون در آن‌ها پيروي شده بود (همان).
2-1-2-4 خودبستگي
معماران ايراني تلاش مي‌کردند مصالح مورد نياز خود را از نزديک‌ترين جاي ممکن تهيه کنند و چنان ساخت و ساز مي‌کردند که نياز به آوردن مصالح از جاهاي ديگر نباشد و “خود بسنده” باشند. بدين گونه کار ساخت با شتاب بيشتري انجام مي‌شده و ساختمان با طبيعت پيرامون خود “سازوارتر” در آمده است و هنگام نوسازي آن نيز هميشه مصالح آن در دسترس بوده است (پير نيا،105:1387).
2-1-3 تأثير عوامل اقليمي بر معماري‌ و آرايه‌هاي معماري سنتي
در اين ‌جا سعي بر آن است تا عمل‌کرد عناصر مجموعه‌هاي مسکوني در برابر مشکلات اقليمي و مسائل آب و هوايي روشن شود.
تجزيه و تحليل شکل زندگي و کاري که در چنين مجموعه‌هايي جريان داشته، با بررسي ويژگي‌هاي اجتماعي اقتصادي خانوار در شهر‌هاي تاريخي مانند؛ روابط بسته‌ي محله‌اي و خويشاوندي، ابعاد خانوار و کار در کارگاه‌هاي خانگي ممکن مي‌شود (توسلي،101:1381).
اقليم گرم و خشک بر معماري سنتي و هنرهاي سنتي وابسته به آن تأثير زيادي گذاشته است. علاوه بر اصولي معماري ايراني که استاد پيرنيا آن‌ها را مردم‌واري، خودبسندگي، پيمون، درون‌گرائي و کنج و نياز مي‌خواند؛ عناصري چون آب، نور، باد و… در معماري سنتي نقش حياتي ايفا کرده‌اند (لقايي:1392).
براي در امان بودن از آفتاب داغ تابستان، بخصوص در بعد از ظهرهاي گرم کوير، قسمت تابستان‌نشين پشت به قبله يعني تقريبا پشت به جنوب ساخته شده است. اين قسمت به اصطلاح محلي نسار نام دارد، سايه مي‌گيرد و خنک است(توسلي،103:1381).
بخش تابستان‌نشين موقعيتي مانند زمستان‌نشين دارد با اين تفاوت که در وجه جنوبي حياط قرار گرفته است تا در تابستان از تابش مستقيم آفتاب در امان بماند و روي محور اصلي آن معمولاً فضاي نيمه باز با تالار قرار مي‌گيرد. اين تالارها و ايوان‌ها جز در مواقع بسيار سرد سال مهمترين فضاي زندگي در خانه بوده‌اند، و اگرچه هميشه تزيينات داشته‌اند، اما با توجه به باز بودن و نفوذ گرد و خاک، از تزيينات بسيار پيچيده در آن‌ها پرهيز و به نقوش ساده‌ي گچي در ترکيب با آجر يا سيم گل قناعت مي‌شده است. و در شهرهاي سرد سيري چون تبريز، زنجان، اردبيل، عملاً وجه تابستان‌نشين از بنا حذف شده و فضاي نيمه باز ايوان را هم ندارند(کاتب1384).
طرف مقابل که رو به قبله است از آفتاب زمستان که براي اين ناحيه مطبوع است بهره مي‌گيرد. حياط به خاطر تنگي و بلندي ديوار اتاق‌هاي چهار طرف گود است و در ساعات گرم روزهاي تابستان سايه مي‌گيرد. از طرفي شب‌ها که هوا خنک است، حياط گود، هواي سرد را مي‌گيرد و به اصطلاح هواي سرد در پائين مي‌نشيند و تا ساعاتي از روز که هنوز آفتاب کامل بالا نيامده هواي حياط خنک است. با بالا آمدن آفتاب هواي حياط گرم مي‌شود ولي درجه حرارت قسمت تابستان‌نشين با درجه‌ي حرارت پائين هنوز اختلاف فاحشي دارد. آن قسمت که به صورت حيرت آوري خنک و حرارتش پايين است، سردابي است که معمولا زير قسمت تابستان‌نشين قرار دارد سردي هواي اين قسمت چنان است که غير از هواي گرم بعدازظهر تابستان، انسان در آن سردش مي‌شود.
جريان هوا در چنين مجموعه‌ي بسته‌اي دچار مشکل مي‌شود که اين مشکل بادگيري که در قسمت تابستان‌نشين ساخته مي‌شود مرتفع مي‌شود. اين بادگير بعد از عبور از قسمت تابستان‌نشين به سرداب زيرين منتهي مي‌شود.
حوض آب وسط حياط و گياهان اطراف آن، به نحوي با کمک جريان هواي بادگير در اثر تبخير، رطوبت هوا را به داخل مي‌برد و به شرايط، راحتي مي‌افزايد. تابستان، شب هنگام نيز که معمولا پشت بام و حياط (تخت روي حوض) براي خواب مورد استفاده قرار دهند؛ بادگير باد خنک شب را در داخل خانه پخش مي‌کند. اين هواي خنک در ساعات زيادي به خاطر بسته بودن محدوده‌ي خانه همچنان درجه‌ي حرارت آن را پائين نگه مي‌دارد (توسلي،104:1381).
2-2 درآمدي بر هنرهاي سنتي ايران
دين بستر بيش‌تر تأثيرات زيبايي‌شناسي براي هنر و معماري ايراني بود؛ ابتدا گرايش به زرتشت و در پي آن اسلام در دوره‌هاي اخير گرايش به



قیمت: تومان


پاسخ دهید