علوم زيستي ورزشي _ پاييز 1389 شمارة 6 – ص ص : 55- 41
تاريخ دريافت : 03 / 03 / 89
تاريخ تصويب : 08 / 06 / 89

تاثير تعداد گام هاي روزانه (پدومتر) بر عوامل بيوشيميايي و آنتروپومتريك تهديدكنندة
قلبي – عروقي مردان ميانسال

مجيد جليلي– فرزاد ناظم – علي حيدريان پور – حيدر طويلاني
كارشناس ارشد دانشگاه بوعلي سينا همدان، دانشيار دانشگاه بوعلي سينا، استاديار دانشگاه بوعلي سينا، استاديار دانشگاه علوم پزشكي همدان

چكيده
حجم فعاليت بدني، يك مؤلفة مهمي در نگهداشت سلامت و توانايي عملي مردان ميانسال و سالمند اس ت و در بهبود نيمرخ چربي خون افراد بزرگسال نقش دارد. پياده روي شكل مفرحي از فعاليت بدني هنگام اوقات فراغت است كه در متن بسياري از فعاليتهاي روزمره آحاد جامعه جريان دارد و با انگيزة نشاط، ارتقاي عملكرد ارگانيسم و نوتواني انجام مي شود. هدف از اين تحقيق، بررسي تاثير تعداد گام هاي روزانه بر نيمرخ عوامل تهديدكنندة بيوشيميايي چربي خون و آنتروپومتريك قلبي- عروقي مردان ميانسال، فراسوي شاخص هاي فيزيولوژيك Met ،%HRR ,%VO2R ،%HRmax ، %VO2max و Dmax است. به اين منظور گام هاي روزانة 27 مرد ميانسال سالم در دو گروه داوطلب فعال (12 نفر، با حداقل 2 سال سابقة ورزش صبحگاهي منظم) و 15 مرد غير فعال بدون پيشينة فعاليت بدني پيوسته، با استفاده از دستگاه گام شمار (پدومتر)، همچنين سطوح پلاسمايي كلسترول تام (TC)، تري گليسيريد(HDL-C ،(TG و LDL-C و نيز متغير هاي آنتروپومتري محيط كمر و باسن، نسبت كمر به لگن و لاية چربي زير جلدي مورد سنجش قرار گرفت. براساس نتايج به دست آمده، ميانگين شمارش گام هاي روزانة گروه فعال (3957±12632 گام در روز) به طور معناداري بيش از گروه غيرفعال (1631±5347 گام در روز) بود (001/0<P). مقادير TGوTC پلاسمايي و نيز TC/HDL-C و LDL-C/HDL-C در گروه فعال به طور معني داري كمتر از گروه غير فعال بود
(05/0<P)، اما تفاوت معناداري در سطوح HDL-C و LDL-C پلاسمايي دو گروه تحقيق مشاهده نشد (05/0> p). همچنين WHR در گروه فعال كمتر از گروه غيرفعال بود (005/0< p). به نظر مي رسد كه افراد ميانسال و صاحبان مشاغل اجتماعي كم تحرك مي توانند با تعداد حداقل 500/12 گام به صورت فعاليت بدني روزانه همراه ورزش صبحگاهي، به عنوان آستانة ضد خطر عوامل قلبي- عروقي در مسير ارتقاي بهداشت كاركرد دستگاه گردش خون گام بردارند.

واژه هاي كليدي
فعاليت بدني روزانه، نيمرخ چربي خون، ورزش صبحگاهي، گام شمار (پدومتر).
مقدمه
كاهش حجم فعاليت بدني در متن برنامه هاي اوقات فراغت روزانه و نيز انتخاب سبك زندگي غيرفعال با بروز اضافه وزن، چاقي، بيماري هاي قلبي- عروقي، افزايش فشار خون، ديابت نوع دوم و برخي سرطان ها همراه است (6،4). شواهد علمي حاكي است كه افزايش غلظت چربي هاي بد خون از عوامل تهديد كنندة دستگاه قلبي- عروقي به شمار مي رود (18). مطالعات نشان مي دهد كه فعاليت بدني و ورزش در دوران ميانسالي، وقوع بيماري هاي قلبي- عروقي را كاهش مي دهد و در بهبود نيمرخ چربي خون افراد نقش بارزي دارد (24،9،7). الگوي فعاليت پياده روي، شكلي دلخواه و رايج از ورزش، هنگام اوقات فراغت است. اين الگوي حركتي فراگير در بسياري از فعاليت هاي روزمره جريان دارد (32،9). پياده روي تاثير مطلوبي در پيش گيري و درمان بيماري هاي قلبي – عروقي در افراد ميانسال و مسن دارد (29). اخيراً حجم فعاليت بدني 000،10 گام در روز به طور گسترده به عنوان مقياس ارتقا و بهبود مزاياي سلامتي توصيه و گزارش شده است (4). به بيان ديگر، به افراد فرصت مي دهد تا روزانه هر طور كه مايل اند – با وجود تنظيم نسبتاً پيچيده مؤلفه هاي مدت، شدت، زمان و نوع فعاليت ورزشي متفاوت همچون %HR-Reserve ،%HR-max ،%VO2R ، %VO2max يا Met، – پياده روي را بر حسب گام اجرا كنند (12). گام شمار، وسيله اي است كه اندازه گيري فعاليت هاي جابه جايي انسان را امكان پذير مي كند. به طوري كه شمارش تعداد گام هاي برداشته شده در شرايط مختلف از جمله فعاليت هاي شغلي، اوقات فراغت و فعاليت هاي درون خانه را فراهم مي سازد (27،22،16). از طرفي مزيت هاي فيزيولوژيك ورزش براي آحاد جامعه به روشني مشخص شده است، اما اغلب افراد، فعاليت ورزش سازماندهي شده و منظم روزانه را بر پاي ة ساماندهي و تنظيم مؤلفه هاي فيزيولوژيك- متابوليك شدت كار (VO2max ،HR-max ، آستانة لاكتات و…)، امري نامانوس و گاه دشوار مي دانند (28،25،12). به عبارت ديگر، تنظيم پيوستة هر نوبت يا هر فصل از برنامة فعاليت بدني بر اساس درصدي از حداكثر ضربان قلب، ضربان قلب ذخيره، حداكثر اكسيژن مصرفي يا آستانة لاكتات براي افراد عادي، به ويژه گروه سني ميانسال تا سالمند مشكل به نظر مي رسد. علاوه بر اين، ارزيابي مختصات هر برنامة ورزش شامل شدت ، مدت و تواتر هر جلسه ورزش براي محققان و مربيان يك دغدغه به شمار مي آيد (25،12). به نظر مي رسد كه يك روش آسان از تنظيم شدت برنامه ورزشي كه فرد به ويژه در ميانسالي مي تواند براحتي از آن استفاده كند و آن را ادامه دهد، به كارگيري شيو ة همگاني و معتبر شمارش گام است كه از سال 2000 به بعد براي اندازه گيري حجم فعاليت بدني افراد در كشورهاي اروپايي و ژاپن مورد توجه قرار گرفته است (22،12). بنابراين، جايگزين شدن تعداد گام روزانه مي تواند به عنوان مقياسي آسان و قابل درك از اندازة كار يا ورزش، براي فرد سودمند باشد. در اين زمينه شوگيرا و همكاران (24) تاثير ورزش بلندمدت و افزايش تعداد گام هاي روزانه را پس از 24 ماه روي چربي خون 27 زن سالم ميانسال بررسي كردند. نتايج حاكي از تفاوت معنادار بين گروه فعال و غيرفعال در سطوح HDL-C ، TC و نسبت TC/HDL-C پلاسما بود. همچنين برخي مطالعات نشان دادند كه افزايش گام هاي روزانه تا سقف 000/10 گام موجب افزايش استانداردهاي سلامتي و نيز كاهش BMI، محيط كمر و ضربان قلب استراحت مي شود (27،6). كوباياشي و همكاران (14) در پژوهشي خود به اين نتيجه رسيدند كه پياده روي روزانه به مقدار بيش از 8000 گام موجب بهبود شاخص متابوليك از جمله TG، فشار خون و BMI مي شود. در اين زمينه بررسي گستردة براواتا و همكاران (5) نشان داد كه فعاليت بدني بر اساس تعداد گام روزانه به افزايش حجم فعاليت بدني، كاهش BMI و فشار خون منجر مي شود. در اين زمينه مهم ترين عامل پيش گويي كنندة افزايش حجم فعاليت بدني، رسيدن به آستانة 000/10 گام در روز است. نتيجة پژوهش فروكاوا و همكاران (9) حاكي از اين بود كه پياده روي و افزايش تعداد گام هاي روزانه در زنان ميانسال موجب افزايش انرژي مصرفي روزانه و بهبود سطوح HDL-C و سطوح انسولين خون مي شود، اما سطوح TG ، TC ، LDL-C و تغييري پيدا نكرد. مطالعه ديگري نشان داد كه زنان و مردان غيرفعال داراي اضافه وزن، كه برنامة 1000 گام روزانه را به مدت 36 هفته اجرا كرده بودند، توانستند به طور معنادار وزن، BMI ، درصد چربي بدن ، جرم عضله، نسبت كمر به لگن و HDL-C پلاسمايي خود را بهبود بخشند (21).
با توجه به اينكه اغلب پژوهش هاي انجام گرفته در اين حوزه بر روي افراد بيمار انجام شده و نيز اكثر قريب به اتفاق جامعه آماري اين دست مطالعات زنان بوده اند ، بنابراين در اين پژوهش ارتباط تعداد گام هاي روزانه با نيمرخ ليپيدهاي خون در مردان ميانسال سالم بررسي مي شود، سؤال اصلي اين است كه با توجه به زندگي شهرنشيني چه تعداد گام روزانه در كاهش مقدار ليپيدهاي خون كه از ريسك فاكتورهاي بيماري هاي قلبي- عروقي اند، مؤثر است؟ از اين رو هدف از اين تحقيق بررسي اثر تعداد گام هاي برداشته شدة مردان ميانسال بر ميزان پلاسمايي كلسترول تام (TC)، تري گليسيريد (TG)، ليپوپروتئين با چگالي بالا (HDL-C)، ليپو پروتئين با چگالي پايين (LDL-C) و نسبت هاي TC/HDL-C و LDL-C/HDL-C است.

روش كار
اين مطالعه يك بررسي مقطعي (پس رويدادي)، شامل نمونه گيري در دسترس بود كه طي آن مردان ميانسال سالم فعـالو غيرفعال شهرستان همدان با دامن ة سني 65-40 سال در طرح شركت كردند. گروه فعال پنج روز در هفتـه حـداقل دو سـالسابقة شركت در برنامه صبحگاهي هيات ورزش همگاني را داشتند . گروه غيرفعال در هيچ گونه فعاليت بدني يا ورزشـي مـنظمشركت نداشتند . برگة شركت در طرح بين 170 فرد ميانسال توزيع شد. 98 نفر بـه همكـاري در ايـن طـرح پژوهشـي پاسـخ مثبت دادند. نخست وضعيت سلامت اين افراد مطابق پرسشنامة PAR-Qو پرسشنامة بررسي وضعيت سلامت عمـومي (2، 11) ارزيابي شد. از اين ميان، 45 نفر سابقه آسم آلرژيك، مصرف دخانيات، قهوه، داروهاي آنتي بيوتيـك و فشـار خـون بـالا وديابت نوع دوم با يك يا سه نشانه از سندرم متابوليك، در سه ماه گذشته داشتند. 8 نفر پـس از تكميـل سـياهه، از ادامـة كـار انصراف دادند . 9 نفر هم از محاسبه و پيگيري دستگاه پدومتر براي تعيين گام روزانه سرباز زدند. سرانجام از بين 36 نفـر واجـدشرايط، 12 نفر به عنوان گروه فعال بـا گـام هـاي روزانـه بـيش از 000/10 و هزينـة انـرژي روزانـهkcal/min 55/1±2/11 معـادل MET 86/0±59/7 و ميـانگين سـني 7/7±7/51 سـال و2BMI=27/6 ± 3/1 kg/m و 15 نفـر بـه عنـوان گـروه غيــر فعــال بــا نمايــه هــاي گــام هــاي روزانــه كمتــر از 6000 و هزينــة انــرژي روزانــه kcal/min 55/0±89/7 معادلMET46/0±37/5 با ميانگين سني 3/7±1/49 سال و 2BMI=27/81±2/8 kg/m در شرايط همگن انتخاب شدند (جدول 1) .
جدول 1- متغير هاي پيكر سنجي و هزينه انرژي روزانه در گروه فعال و گروه غيرفعال (Mean±SD)
p-value گروه غيرفعال (15نفر) گروه فعال (12 نفر) متغيرها
0/38 49/07±7/34 51/67 ± 7/73 سن (سال)
0/71 170/5±6/2 171±4/95 (cm) قد
0/94 80/9±8/3 81/2±10/1 (kg ) وزن
0/85 27/81±2/8 27/6 ± 3/1 شاخص توده بدن (kg/m2)
0/76 52/94±9/03 54/28±14/45 مجموع سه لايه چربي(mm)
0/33 96/47±5/73 93/79 ± 8/3 محيط كمر(cm)
0/41 99/33±5/26 101/18±6/39 محيط باسن (cm)
0/004 0/97±0/03 0/93±0/05 * نسبت كمر به لگن (cm) (WHR)
0/0001 7/59±0/86 11/2±1/55 * هزينه انرژي روزانه(kcal/min)
0/0001 5/37±0/46 7/89±0/55 *معادل متابوليك (MET)
P< 0/01 *
اندازه گيري ها
گام هاي روزانه (حجم فعاليت بدني)
تعداد گام هاي روزانه افراد با دستگاه قابل حمل گام شمار OMRON HJ-113 ساخت كشور ژاپن با خطاي كمتر از 5/1 درصد مورد سنجش قرار گرفت (28). هر دو گروه با نحوة كاربرد گام شمار در طول فعاليت روزانه و طرز ثبت آن آشنا شدند. از افراد خواسته شد كه از ابتداي صبح كه فعاليت بدنيشان در خارج از منزل آغاز مي شد، تا پايان عصر يا شبانگاه كه به منزل باز مي گردند، دستگاه را در سطح فرونتال (عرضي) به كمر نصب كنند(16). همچنين از گروه فعال كه در برنامة صبحگاهي شركت مي كردند خواسته شد به مدت 3 هفته تعداد گام ها را در دو وضعيت ورزش صبحگاهي و زندگي روزمره در جدول ثبت كنند (28)، به طوري كه مجموع تعداد گام هاي ورزش پس از برنامة صبحگاهي توام با تعداد گام هاي روزمره (از صبح تا انتهاي شب) ثبت مي شد. اين نحو ة اندازه گيري براي گروه غير فعال – بدون شركت در برنام ة ورزش- به مدت 3 هفتة متناوب انجام شد. تحقيقات انجام شده نشان مي دهد كه اندازه گيري حداقل سه روز (دو روز كاري و يك روز آخر هفته) از گام شمار براي برآورد الگوي فعاليت بدني روزانه يا حجم كار بدني مناسب است. در تحقيق حاضر مدت 3 هفتة متوالي به عنوان شاخص گزينش حجم فعاليت بدني منظور شد (28،26). به افراد توصية مؤكد مي شد كه الگوي غالب و مأنوس فعاليت بدني روزمره شان را در مدت زماني كه گام شمار را حمل مي كنند، تغيير چشم گير ندهند، به طوري كه مختصات هر روزي كه به دلايل ناخواسته همچون مسافرت، ميهماني، كسالت يا گردش نسبت به روز ديگر ناهمگون بود، از نصب گام شمار خود داري كنند.
پيكر سنجي (آنتروپومتري)
براي سنجش قد، محيط كمر(W) ، باسن(H) و نسبت كمر به باسن (WHR)، از متر نواري با تقريب سنجش 1 ميلي متر و براي سنجش وزن افراد نيز از ترازوي قابل حمل در محل كار، منزل يا محل ورزش افراد با دقت توزين 500 گرم به روش استاندارد استفاده شد (13). شاخص تودة بدن (BMI) با تقسيم وزن(kg) بر مجذور قد(2m) برآورد شد (13). برآورد درصد چربي بدن با استفاده از مدل لاية چربي زير پوستي سه نقطه آناتوميكي بدن (سه سر بازو، سينه و تحت كتفي) با محاسبه چگالي به روش جكسون و پولاك به وسيلة كاليپر مكانيكي هارپندن و نيز درصد چربي به روش سايري استفاده شد.
لايه هاي چربي زير پوستي در ساعت معين و دو بار در طرف راست بدن اندازه گيري شد(13).
سنجش تركيبات ليپيدي پلاسما
اجزاي چربي پلاسمايي هر دو گروه در وضعيت 12 ساعت ناشتا، در محل آزمايشگاه تشخيص طبي در ساعت 9 صبح با گرفتن 5 سي سي خون از وريد چپ بازويي نمونه گيري به عمل آمد. آزمودني ها فقط مجاز به مصرف محدود آب آشاميدني در مدت ناشتا بودند. همچنين سه روز قبل از نمونه گيري خون، مي بايست فهرست برنامة غذايي عادي خود را بدون تغيير دنبال كرده و در 24 ساعت مانده به نمونه گيري از فعاليت سنگين يا مصرف داروهاي مداخله گر پرهيز كنند. غلظت هاي TC و TG پلاسمايي به روش آنزيمي و با استفاده از كيت شركت پارس آزمون انجام گرفت. HDL-C به روش رسوب گيري و با استفاده از كيت شركت پارس آزمون وLDL-C ، به روش معادلة Friedwald محاسبه شد (8).

هزينة اكسيژن روزانه (كيلو كالري در دقيقه)
برآورد اكسيژن مصرفي روزانه با بهره گيري از روش ديوك تعيين شد. اين روش، تناسب الگوي زندگي و فعاليت بدني روزمرة فرد با هزينة انرژي را در بر مي گيرد. نماية وضعيت فعاليت بدني روزانه به روش ديوك بر مبناي الگوهاي 1_ غذا خوردن، لباس پوشيدن، استحمام؛ 2_ شستن ظروف، جارو كردن اتاق و نظافت حياط و منزل، جابه جايي اثاثيه و لوازم منزل، هرس و نگهداري باغچه؛ 3_ روابط زناشويي و 4_ فعاليت هاي تفريحي، سازمان يافته و فعاليت هاي ورزشي انفرادي و گروهي تنظيم شده است (2). هر اندازه از گزينه هاي شمارة 1 به سمت گزينة شمارة 4 متمايل مي شويم، هزينه انرژي فعاليت چشمگيرتر است. پس از محاسبة هر يك از گزينه هاي پرسشنامه ديوك، بيشترين هزينة انرژي الگوي فعاليت روزانه بر حسب (PeakVO2 (ml/kg/min مطابق مدل رگرسيون خطي يك متغيره محاسبه مي شود(3،2). اين كميت به هزينة كالري روزانه قابل تبديل است (3).
تحليل آماري داده ها
پس از بررسي توزيع طبيعي داده ها (آزمون K-S) و همساني واريانس ها (آزمون لون)، از آزمون مقايسة ميانگين هاي ميان گروهي Multi-Variation براي مقايسة ميانگين هاي ميان گروهي مصرف انرژي روزانه و متغيرهاي خوني و پيكر سنجي دو گروه فعال و غيرفعال در سطح پذيرش آماري 0.05≤P استفاده شد.
نتايج و يافته هاي تحقيق
متغيرهاي پيكرسنجي و هزينة انرژي روزانه (شاخص ديوك) آزمودني ها در جدول 1 نشان داده شده است. همان طور كه ملاحظه مي شود، به غير از نسبت كمر به لگن(004/0p=) و هزينة انرژي روزانه يا معادل متابوليك (0001/0p=)، تفاوت معناداري در ديگر متغيرها مشاهده نشد. تعداد گام هاي روزانة (حجم فعاليت بدني) گروه فعال (3957±12632 گام در روز) به طور معني داري بيش از گروه غيرفعال (1631±5347 گام در روز) به دست آمد (0001/0p=). اما بين گام هاي روزانة بدون ورزش در گروه فعال (2985±6510 گام در روز) و گام هاي روزانه گروه غيرفعال (1631±5347 گام در روز) تفاوت معني داري وجود نداشت (05/0>p). اين نكته از نقش عامل مداخله گر برنامة صبحگاهي روزانه در گروه فعال حكايت دارد (نمودار 1) .

*
0
2000
4000
6000
8000
10000
12000
14000
16000
18000
روزانه

گام

تعداد
احتساب

بدون

روزانه

گام

تعداد

ورزش

گامهاي
روز

در

گام

تعداد

فعال
غيرفعال

*

0

2000

4000

6000

8000

10000



قیمت: تومان


پاسخ دهید