علوم زيستي ورزشي _ زمستان 1395 دورة8، شمارة 4، ص : 590 – 575 تاريخ دريافت : 30 / 01 / 94 تاريخ پذيرش : 01 / 08 / 95

تأثير پيشسرمايش بر متغيرهاي فيزيولوژيكي، عملكردي و ادراكي مردان در يك فعاليت شديد واماندهساز در محيط گرم

ز هرا شهسواري 1– حميد رجبي2 – محمدرضا دهخدا3 -سيدمحمد سيدي بيدگلي 4
1. دانشجوي دكتري، دانشكدة تربيت بدني و علوم ورزشي، دانشگاه تهران، تهران، ايران 3 و2. دانشيار، دانشكدة تربيت بدني و علوم ورزشي، دانشگاه خوارزمي، تهران، ايران 4. دانشجوي دكتري، دانشكدة تربيت بدني و علوم
ورزشي، دانشگاه خوارزمي، تهران، ايران

چكيده
هدف از پژوهش حاضر تعيين تأثير پيشسرمايش بر متغيرهاي فيزيولوژيكي، عملكردي و ادراكي مردان در يـك فعاليـتشديد واماندهساز در محيط گـرم بـود. آزمـودني هـا 10 مـرد سـالم ورزشـكار (ميـانگين سـن 89/1±40/23 سـال ، وزن 94/8±80/69 كيلوگرم، قد 98/5±172 سانتيمتر، چربي بدن 39/3±93/10 درصد) بودند. آزمودنيهـا در يـك جلسـة مجزا در آزمايشگاه حاضر شدند و vVO2max آنها تعيين شد و سپس به دو گروه تقسيم شدند. فعاليـت ورزشـي در يـكاتاقك گرمايي با دماي 38 درجة سانتيگراد و رطوبت نسبي 50 درصد انجام گرفت. يك گروه پيش از فعاليت بـه مـدت30 دقيقه جليقة يخ را مي پوشيدند و در محيط گرم قرار مي گرفتند و پس از گرم كردن با سرعت 50 درصد vVO2max، سرعت نوار گردان به حد vVO2max افزايش مييافت و تا واماندگي ادامه پيدا مي كـرد. متغيرهـاي ضـربان قلـب، دمـايمركزي بدن، مقدار لاكتات خون، و متغيرهاي ادراكي و Tmax اندازهگيري شد. براي تجزيه وتحليل داده ها از آزمونهاي t وابسته، بونفروني و تحليل واريانس مكرر در سطح معناداري (05/0P =) استفاده شد. نتايج نشان داد پوشيدن جليقة يخ بر P =0/005) Tmax)، شاخص درك فشار (029/0P =) و شـاخص درك گرمـا (001/0P =) تـأثير معنـادار داشـت وعملكرد را 27 درصد افزايش داد. اما بر دماي مركزي بدن (194/0P =)، لاكتات خون (051/0P =) و تعداد تواتر قلبـي(00/1P =) تأثير معناداري نداشت. به طور كلي نتايج نشان داد كه پيشسرمايش بر عملكرد و متغيرهـاي ادراكـي تـأثير دارد و بر متغيرهاي فيزيولوژيكي تأثير معناداري ندارد.

واژه هاي كليدي
پيش سرمايش، فعاليت شديد وامانده ساز، متغيرهاي فيزيولوژيكي، متغيرهاي عملكردي، متغيرهاي ادراكـي، محـيط گرم.

Email : Nz.shahsavari@yahoo.com 09183787360 : نويسندة مسئول : تلفن 

مقدمه
عوامل بسيار زيادي بر عملكرد ورزشكاران تأثير ميگذارند. از جملة اين عوامل ميتوان به شرايط اقليمي كه فعاليت ورزشي در آن صورت ميگيرد، اشاره كرد. محيط هاي گوناگون مانند ارتفاع، شرايط كم فشار، پرفشار، محيط سرد و هواي آلوده، مداخله گر هايي هستند كه بر عملكرد ورزشكار تأثير مي گذارند. از اين ميان، افزايش دماي محيط تأثيرات چشمگيري همچون افزايش دماي مركزي بدن (4)، چالش بين خون در دسترس عضلات و پوست (20)، اختلال در عملكرد و ظرفيت هوازي (18،11)، رسيدن زودهنگام به آستانة بي هوازي (14)، تحريك و تجمع هورمون هاي استرسي (17) و در پي آن افزايش گليكوليز بي هوازي (9)، افزايش استفاده از گليكوژن درون عضلاني (27،10،8،7) و تجمع لاكتات (13) بر بدن مي گذارد كه عواملي مخرب بر عملكرد ورزشكار محسوب مي شود. در اين شرايط، اگر فرد به رقابت ورزشي بپردازد، بار شايان توجه و سنگيني را به سازوكار تنظيم حرارتي خود تحميل خواهد كرد كه اين مسئله مي تواند موجب نگراني مربيان و ورزشكاران شود. از طرفي ورزش شديد موجب افزايش سوخت وساز و همچنين توليد حرارت شده و پس از 4 تا 7 دقيقه، سبب افزايش دماي مركزي بدن به مقدار يك درجة سانتي گراد مي شود (1)، كه اگر اين گرماي اضافي نتواند از بدن دفع شود، دماي مركزي افزايش مي يابد، فرد با احساس ناتواني و درماندگي مواجه مي شود (12) و عملكردش كاهش مييابد (22). استفاده از پيش سرمايش، ورزشكار را قادر ميسازد قبل از افزايش زياد دماي مركزي كار بيشتري انجام دهد (29، 5)، زيرا خون كمتري به سطح بدن مي آيد. همچنين با تعريق كمتر موجب حفظ حجم خون و املاح معدني شده و در نهايت اين فرايندها موجب بهبود عملكرد ميشود (19). از جمله سازوكارهاي پيش سرمايش ميتوان به مواردي همچون كاهش دماي مركزي بدن و پوست، افزايش جريان خون عضلات، افزايش ذخاير گرمايي بدن، كاهش تعريق، جلوگيري از كاهش پلاسما و الكتروليتهاي خون اشاره كرد. از جمله مطالعات انجام گرفته در حيطة پيشسرمايش، ميتوان به پژوهش سيگيوبجورن1 و همكاران (2004) اشاره كرد كه با پوشيدن جليقة يخ هنگام گرم كردن تأثير آن را بر دوي پنج كيلومتر دوندگان رقابتي بررسي كردند. نتايج اين پژوهش نشان داد پوشيدن جليقة يخ عملكرد دوي پنج كيلومتر را بهبود بخشيد و با كاهش دماي بدن، ناراحتي هاي دمايي و ناراحتيهاي ادراكي گرمايي در مراحل ابتدايي دويدن، دوندگان توانستند سرعت گامهاي خود را در مراحل پاياني

.1 Sigurbjorn
بالاتر ببرند (24). همچنين در پژوهش جوانا و همكاران (2007)، تأثير غوطهوري در آب بر تكرار اجراي دوچرخه سواري و تنظيمات دمايي در گرما بررسي شد، آنها چهار نوع پيش سرمايش (غوطه وري در آب10، 15،20 درجه به صورت پيوسته و 20 درجه به صورت منقطع) و ريكاوري فعال به مدت 15 دقيقه را مقايسه كردند و نتيجه گرفتند در بين دو تكرار مقدار لاكتات تفاوت معناداري بين انجام ريكاوري فعال و چهار نوع پيش سرمايش نداشت (16). هر چهار نوع روش پيش سرمايش تأثير معناداري در كاهش استرسهاي گرمايي داشتند و موجب بهبود تكرار شديد بعدي در مقايسه با ريكاوري فعال شدند (16). دافيلد2 و همكاران (2007) روشهاي مختلف پيشسرمايش را بر عملكرد فعاليت با حداكثر سرعت دويدن و تمرين زير بيشينه در شرايط گرم بررسي كردند. دو نوع پيش سرمايش (غوطهوري در آب يخ و جليقة يخ به مدت 30 دقيقه پيش از فعاليت) صورت گرفت و به اين نتيجه رسيدند كه غوطه- وري در آب يخ مؤثر است، اما جليقة يخ تأثير معناداري نداشت. همچنين دريافتند كه پيش سرمايش بر فعاليت سرعتي تأثير ندارد، اما بر PH خون، حرارت پوستي، از دست دادن عرق و بار كار زير بيشينه تأثير مثبت دارد (6).
بوگرد و همكاران (2010) در مطالعه اي شدتهاي مختلف پيش سرمايش (كه پيش سرمايش قوي استفاده از جليقة يخ و پيش سرمايش ملايم استفاده از اتاقك با هواي 24 درجه و رطوبت 60 درصد بود) را بر راندمان خنك كردن و عملكرد بدني در محيط معتدل سنجيدند؛ به اين صورت كه شركت كنندگان كه تعداد آنها 8 نفر بود، به دو گروه تقسيم شدند و ابتدا از پيش سرمايش به مدت 45 دقيقه استفاده شد و پس از آن با شدت 65 درصد vVO2max به فعاليت دوچرخه سواري پرداختند. نتايج نشان داد كه دماي پوست در هر دو گروه كاهش يافت. اما در گروه پيش سرمايش قوي (جليقة يخ) نسبت به پيش سرمايش ملايم (استفاده از هواي خنك) اين كاهش دو برابر بود، و نشان داده شد كه عملكرد بهبوديافته پس از پيشسرمايش قوي مربوط به كاهش بيشتري در محتواي حرارت بدن بود (4).
براساس نتايج مطالعات پيشين، پيشسرمايش موجب بهبود اجرا و كاهش ركورد دوندگان استقامتي شده؛ همچنين اجراي فعاليتهاي تناوبي طولاني مدت را بهبود بخشيده (17)، و اثر سودمندي در عملكرد سرعتي دوچرخهسواران استقامتي داشته است (4). همچنين مطالعات پيشين نشان دادهاند كه پيش سرمايش موجب هدايت خون از بخش سطحي به اندام هاي داخلي بدن مي شود كه در پي آن متابوليت ها به سوي اعضاي داخلي سوق داده مي شوند و با دفع بيشتر آن از عضلات در به تعويق افتادن خستگي در فعاليتهاي استقامتي كمك مي كند (25، 23). همان طوركه بيان شد، پيشسرمايش انواع مختلفي دارد كه از جمله ميتوان استفاده از جليقة يخ، غوطه وري در آب و همچنين قرارگيري در معرض هواي سرد را نام برد (29). به هر حال بيشتر اين مطالعات از روش غوطهوري در آب براي پايين آوردن دماي بدن استفاده كرده اند كه روشي غيركاربردي براي ميدان هاي ورزشي است (23)، و در برخي پژوهش ها كه از جليقة خنك كننده استفاده كرده اند، نتايج تا حدودي ضدونقيض بوده است (28،23 ،21،17).
از آنجا كه تحقيقات پيشين روي فعاليتهاي طولاني مدت (بالاي 20 دقيقه) و شديد و كوتاه مدت (زير2 دقيقه) صورت گرفته است و براساس يافته هاي ما تاكنون مطالعهاي اين تكنيك را در فعاليت شديد واماندهساز در بازة زماني 3 تا 7 دقيقه بررسي نكرده است، اين زمان را ميتوان به ورزش هايي از جمله دوهاي نيمه استقامت مانند دوهاي 800 تا 5000 متر تعميم داد. ازاينرو پژوهشگر بر آن است تا هدف خود از اين تحقيق را ( بررسي تأثير پيش سرمايش بر متغي رهاي فيزيولوژيكي، عملكردي و ادراكي مردان) در يك فعاليت شديد وامانده ساز در محيط گرم بررسي كند.

روششناسي
اين تحقيق از نوع نيمه تجربي و نمونه گيري آزمودني ها به صورت در دسترس از بين دانشجويان دانشگاه خوارزمي بود كه در مسابقات المپياد ورزشي دانشجويان كشور در سال 1393 شركت داشتند.
مشخصات آزمودنيها در جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1. مشخصات فردي آزمودنيها (M±SD)
vVO2max
(كيلومتر بر ساعت) چربي
(درصد) قد
(سانتي متر) سن
(سال) وزن
(كيلوگرم) تعداد
1/52±17/90 10/93±3/39 172±5/98 23/40±1/89 69/80±8/94 10

پروتكل آزمون
به فاصلة 48 ساعت پيش از شروع فرايند پژوهش يك جلسة آشنايي با پروتكلها و روند اجرايي در محل اجراي پروتكل براي آزمودنيها تشكيل و فرم رضايتنامه و پرسشنامة سلامت بين آزمودنيها توزيع و توسط آنها تكميل شد. در همان جلسه به منظور برآورد درصد چربي با فرمول سه نقطه اي جكسون-پولاك، با استفاده از كاليپر (Sequoia-TrimCal 4000)، چربي زيرپوستي آزمودني ها در سه ناحية شكم، سينه و ران اندازه گيري شد. در ادامه، طول قد آزمودني ها و وزن بدن آنها با استفاده از ترازوي پزشكي مجهز به قدسنج (Seca-220) اندازه گيري و vVO2max آنها نيز برآورد شد (2).
آزمودنيها به دو گروه پنجنفره تقسيم و در يك روز معين در آزمايشگاه حاضر شدند. پس از استراحت لازم ضربان قلب و دماي مركزي به وسيلة ضربان سنج (Polar) و دماسنج پزشكي كه زير زبان قرار ميگرفت، گرفته شد. گروه آزمايشي به مدت 30 دقيقه جليقة يخ (يخ هاي خشك، داخل كيسه هاي تعبي هشدة جليقة يخ به گونهاي قرار مي گرفت كه تمام ناحية شكمي، قفسة سينه اي و قسمت پشت را پوشش مي داد) را م يپوشيدند كه 15 دقيقة انتهاي آن را با حركات كششي و نرم دو با سرعت 50 درصد vVO2max روي نوار گردان جهت گرم كردن ميدويدند. قبل از اين مرحله ضربان قلب و دماي مركزي اندازهگيري ميشد. پس از اين مرحله، آزمودني در محيط گرم كه يك اتاقك گرم با دماي 38 درجه و رطوبت نسبي50 درصد بود، روي نوار گردان قرار مي گرفت و پس از اعلام آمادگي سرعت به حد سرعت vVO2max افزايش مي يافت و پس از رسيدن سرعت به حد نصاب زمان ثبت ميشد. در حين آزمون، آزمودنيها به گونة زباني تشويق ميشدند. توقف آزمون به عهدة خود آزمودني بود و هنگامي انجام ميگرفت كه آزمودني توانايي ادامة كار را نداشت. با توقف آزمون، زمان به دستآمده براساس واحد ثانيه و صدم ثانيه و ضربان قلب ثبت ميشد. همچنين بلافاصله نتايج شاخص درك فشار و درك حرارت (21) با استفاده از پرسشنامه ثبت ميشد. سپس آزمودني روي يك صندلي نشسته و از او دماي مركزي گرفته ميشد. بهمنظور اندازهگيري لاكتات، 3 دقيقه بلافاصله پس از توقف آزمون Tmax، از انگشت اشاره در حالت استراحتي با استفاده از دستگاه لاكتومتر ( German، Senslab،Lactate Scout) ميزان لاكتات اندازه گرفته ميشد. براساس پايلوت هاي فراوان اين مدت زمان، زماني بود كه لاكتات بيشترين مقدار را پس از اين آزمون نشان مي داد. در گروه كنترل نيز همين اقدام ها اما بدون استفاده از جليقة يخ صورت گرفت. جلسة بعدي آزمون پس از 72 ساعت با جابه جايي گروه ها به همين ترتيب به منظور از بين بردن اثر يادگيري صورت گرفت.

روند آماده سازي اتاقك گرمايي
به منظور فعاليت در محيط گرم از شبيه سازي اين محيط در آزمايشگاه استفاده شد. بدين منظور محفظه اي به ابعاد 3×5/3×5/3 و پوشيده شده از نايلون طراحي شد، به طوري كه هوا مدام تنها از قسمت پايين اين اتاقك با محيط بيرون از خود جريان داشت. حدود 90 دقيقه پيش از شروع فعاليت، به منظور بالا بردن دماي اتاقك و تنظيم رطوبت، هيترهاي گرمايشي برقي (Turkey،Gosonic-208) و دستگاه رطوبتساز (Canada، hi-ah26fs،Hitec) روشن ميشد تا زمانيكه دماي محيط شبيه سازي شده به 1±38درجه مي رسيد. به منظور كنترل اثر احتمالي رطوبت و حذف مقدار اختلاف بين دو محيط، مقدار رطوبت محيط گرم شبي هسازي شده با توجه به مقدار رطوبت محيط طبيعي بهوسيلة دستگاه رطوبتساز يكسان ميشد كه اين مقدار در دامنة 5±50% بود.

آزمون فزايندة بيشينه روي نوار گردان
به منظور برآورد vVO2max، آزمودني ها آزمون فزاينده اي روي نوار گردان (Lodetreadmill Netherlands،Valiant) اجرا كردند؛ شامل 3 دقيقه راه رفتن با سرعت 6 كيلومتر در ساعت با شيب صفر درجه براي گرم كردن؛ پس از آن در هر دقيقه افزايش سرعت به صورت يك كيلومتر در ساعت تا رسيدن به واماندگي ادامه پيدا مي كرد (2). سرعت نهايي درصورتيكه يك دقيقة كامل به انجام مي رسيد، به عنوان vVO2max در نظر گرفته مي شد، درصورتي كه آخرين مرحله كمتر از يك دقيقه انجام مي گرفت، سرعت مرحلة قبل به عنوان اين شاخص در نظر گرفته ميشد (2).

آزمون زمان تا واماندگي با شدت (Tmax) vVO2max
آزمودني ها ابتدا 15 دقيقه مرحلة گرم كردن را انجام دادند. اين مرحله شامل 7 دقيقه دويدن روي نوار گردان با سرعت حدود 50 درصد vVO2max و سپس 7 دقيقه حركات كششي بود. پس از مرحلة گرم كردن، آزمودني ها در محيط گرم روي نوار گردان قرار ميگرفتند. ابتدا سرعت نوار گردان صفر ميشد و پس از اعلام آمادگي آزمودني، سرعت در كمتر از يك دقيقه به حد سرعت vVO2max افزايش مي يافت و از آن لحظه به بعد زمان ثبت مي شد. در حين آزمون، آزمودني ها به گونة زباني تشويق مي شدند. توقف آزمون به ارادة خود آزمودني بود و هنگامي انجام مي گرفت كه آزمودني توانايي ادامة كار را نداشت. با توقف آزمون، زمان به دست آمده براساس واحد ثانيه ثبت و بهعنوان شاخص Tmax در نظر گرفته مي شد (2).

روش تجزيه وتحليل آماري
به منظور تجزيه وتحليل داده هاي پژوهش از روشهاي آمار توصيفي و استنباطي استفاده شد. از آمار توصيفي براي محاسبة ميانگين و انحراف استاندارد داده ها، و از آمار استنباطي براي مقايسة گروه ها با هم استفاده شد. توزيع طبيعي دادهها و همگني واريانس ها به ترتيب با آزمون كولموگروف-اسميرنوف و آزمون لوين تأييد شد. بهمنظور آزمون فرضيههاي پژوهش از روش t وابسته، تحليل واريانس مكرر و آزمون تعقيبي بانفروني در سطح معناداري (05/0P<) استفاده شد. تمام تجزيهوتحليل داده ها با استفاده از نرمافزار 21spss انجام گرفت.

نتايج
نتايج نشان داد پوشيدن جليقة يخ بر P =0/005) Tmax) تأثير معنادار داشت و عملكرد را 27 درصد افزايش داد. اما بر دماي مركزي بدن (194/0P =)، لاكتات خون (051/5P =) و تعداد تواتر قلبي (00/1P =) تأثير معنادار نداشت. همچنين نتايج نشان داد كه پيشسرمايش بر شاخصهاي ادراكي از جمله شاخص درك فشار (029/0P =) و شاخص درك گرما (000/0P =) تأثير معناداري ميگذارد.
بهطور كلي نتايج نشان داد كه پيش سرمايش بر عملكرد و متغيرهاي ادراكي تأثير دارد (جدول2).

209440339190

جدول 2. شاخص هاي ادراكي، فيزيولوژيكي و عملكردي ناشي از فعاليت (P>0/05) (M±SD) گروه پيشسرمايش گروه كنترل P
كگرم اردنپيش ز پيش فعاليتاز واماندگي كاز پيشردنگرم – پيش فعاليتاز واماندگي كپيش ازگرمردن – قبلاز فعاليت واماندگي
194
/
0

194

/

0

000
/
1

000

/

1



قیمت: تومان


پاسخ دهید